Ý kiến Đường Lâm

 Sống khổ giữa lòng di sản 

Năm 2005, làng cổ Đường Lâm được công nhận là Di tích quốc gia. Khỏi phải nói, niềm vui, niềm tự hào của người dân nơi đây như thế nào. So với cách đây chục năm, làng nay đã khang trang, gọn gàng hơn rất nhiều. Đường sá sạch sẽ, 12 ngôi nhà cổ nhất trong làng cũng được đầu tư sửa chữa. Du khách trong và ngoài nước ngày càng đến với Đường Lâm nhiều hơn. Thế nhưng chỉ một thời gian ngắn sau khi nhận danh hiệu người dân đã nhận thấy rất nhiều bất cập trong đời sống, sinh hoạt thường ngày.

 Những mâu thuẫn trong việc bảo tồn làng cổ cần chính sách đặc thù. 

Ông Phan Văn Hòa- Phó Chủ tịch UBND xã Đường Lâm, và đồng thời cũng là một người dân của Đường Lâm chia sẻ: “Người dân khổ quá vì không được xây dựng nhà cửa theo nhu cầu sống của mình, trong khi họ đang phải ở cực kỳ chật chội. Bà con trong xóm (những người không thuộc diện nhà cổ) sau bao năm sống lụp xụp, dành dụm được chút tiền giờ muốn sửa chửa, xây mới lại cho đoàng hoàng nhưng vướng quy chế bảo tồn làng cổ nên lại cam chịu. Nhà nào cố tình xây sửa thì buộc lòng chính quyền phải đến nhắc nhở, khuyên giải rồi mạnh hơn thì đành phải cưỡng chế. Ngay như trường học mẫu giáo của các cháu, vì nằm trong khu vực 1 của di tích nên cũng không thể mở rộng hay cơi nới được nên có đến 60-70 cháu phải nhồi nhét nhau học một lớp”.

Ông Phan Văn Hợp (thôn Mông Phụ), thì cho biết, cănnhà cấp 4 rộng chưa đến 50m2 của gia đình ông hiện có 4 cặp vợ chồng sinh sống. Bất tiện không thể nào tả hết. “Muốn xây lại nhà thì không được phép, mong đất giãn dân cũng chả thấy đâu, mà mua chỗ khác để cho các con ở thì không đủ điều kiện"- ông Hợp bức xúc. Tương tự, gia đình ông Kiều Văn Tuấn có tới 14 người, thuộc 4 thế hệ cùng sống trong ngôi nhà hơn 50m2, hai người con trai năm nay đã ngoài 30 tuổi chưa dám lập gia đình, vì lấy vợ về không biết ở đâu. Là một công dân, đồng thời là Bí thư Chi bộ thôn Mông Phụ, ông Hà Huy Mão chia sẻ: "Quỹ đất của làng không còn, trong khi đó được công nhận di tích quốc gia đã gần 10 năm mà quy hoạch làng chưa có, hơn 1.000 người dân Mông Phụ hiện phải sinh hoạt, hội họp ở đình làng. nhân dân mong muốn có một nhà văn hóa lắm mà không biết đến bao giờ mới có". Không những kêu khổ vì điều kiện sinh hoạt chật chội, những người dân này còn bất bình vì họ không được hưởng lợi gì từ việc khai hoang du lịch. Tiền bán vé tham quan 20.000 đồng/người do BQL Di tích làng cổ Đường Lâm quản lý, sử dụng nhưng chưa có sự đầu tư lại cho làng; số hộ dân Đường Lâm tham gia làm dịch vụ du lịch làng cổ mới chỉ đếm trên đầu ngón tay.

 Và bài toán lợi ích 

Mỗi năm, Ban quản lý làng cổ Đường Lâm thu được hơn 1 tỷ đồng từ việc thu vé khách vào tham quan làng cổ. BQL làng còn lập dự án xin UBND TP Hà Nội và Bộ VHTTDL cho phép nâng số tiền này lên 40.000 đồng trong năm tới. Số tiền thu được từ bán vé, theo BQL cho biết, được đầu tư vào việc cải tiến giống cây trồng, vật nuôi nâng cao đời sống nhân dân trong làng, chi trả cho các nhân viên ngó 12 điểm di tích, chùa trong làng, và các hoạt động của BQL.

Bà Kiều Thị Tị- xã Đường Lâm tâm sự “ Khi làng được công nhận là Di tích quốc gia, chúng tôi đã vui mừng lắm vì nghĩ cả đất nước quan tâm đến làng mình. Cán bộ xã nói sẽ thu hút khách du lịch, nhân dân được hưởng lợi từ đó, đời sống sẽ nâng lên. Nhưng thực tế từ đó đến nay chỉ có 12 gia đình còn gìn giữ được nhà cổ thì mới đầu tư xây dựng, được nhận tiền hỗ trợ hàng tháng, còn bít tất các hộ dân còn lại chẳng được hỗ trợ gì cả... Không những thế, họ (12 gia đình có nhà cổ) thì được hỗ trợ sửa chữa còn chúng tôi, lại không có quyền được tự do xây dựng, sửa chữa, cơi nới nhà cửa trên chính mảnh đất của gia đình mình... Vì lý do gì chúng tôi lại phải hy sinh cho lợi ích của người khác như vậy?”

Tuy nhiên, theo anh Phan Văn Tư, chủ nhân của 1 trong 12 ngôi nhà cổ được ưu tiên sửa chữa, và được coi là đã hưởng lợi từ danh hiệu làng cổ thì sự thật không phải như vậy. Anh Tư nói, đúng là nhà anh được sửa chữa và hàng tháng được lĩnh 150.000đ nay được tăng lên 200.000đ/ tháng từ ban quản lý di tích với lý do là hỗ trợ tiền quét dọn, chăm nom di tích, song đổi lại mỗi ngày nhà anh đều phải mở cửa để đón khách tham quan. Nhiều người khách thì cũng ý tứ, tôn trọng gia chủ nhưng không ít kẻ tò mò, thiếu hiểu biết nghênh ngang đi lại, chui vào góc nọ, góc kia, thậm chí có gia đình đã bị mất trộm đồ- anh Tư nói. Số tiền ít ỏi 200.000đ/ tháng không đủ tiền mua trà xanh tiếp đãi khách chứ chưa nói là gia đình phải cắt cử một người ở nhà để chăm nom nhà cửa. nên, những ngày vợ chồng anh bận việc đồng áng là cứ lo ngay ngáy khi để mẹ già lại bị lãng tai ở nhà. Anh thật thà tâm sự, chỉ có một hai gia đình như ông Hùng hay những nhà có tiền ở đầu làng có điều kiện mở dịch vụ ăn uống, nấu chè lam… thì mới được hưởng lợi!

Rõ ràng, những mâu thuẫn ở làng cổ Đường Lâm cho thấy, di tích này đang cần có chính sách đặc thù bởi đây là một di tích sống. Thực tiễn cuộc sống bao giờ cũng là tiêu chuẩn của chân lý, những chính sách quy định cũng cần thì kịp thời điều chỉnh.

Chính ông Phạm Hùng Sơn, Trưởng ban quản lý di tích làng cổ Đường Lâm cũng cho rằng phải coi đây là một di tích sống chứ không thể áp dụng cứng nhắc các quy định bảo tồn di tích quốc gia được. “Ngay thì khi sửa Luật Di sản, tôi đã có kiến nghị với các cơ quan soạn thảo là không thể áp dụng luật này với di tích sống làng cổ Đường Lâm như một đình, chùa thông thường để bảo người dân phải giữ nguyên trạng được. Ngay khu vực 1 (vùng lõi của di tích) có 1000 người dân đang sinh sống và làm việc tại đó mà bảo rằng không được sửa chữa hoặc sửa chữa thì phải tuân thủ hàng loạt các quy định cứng nhắc thì sao có thể thực thi được”- ông Sơn khẳng định.

Được công nhận là di tích quốc gia, danh tiếng của làng cổ Đường Lâm đã vượt ra khỏi biên giới quốc gia. Danh hiệu là vinh quang nhưng thực tế cuộc sống vẫn là quan trọng nhất. Sau gần 10 năm được công nhận danh hiệu Di tích quốc gia, UBND Hà Nội vẫn chưa có quy hoạch về làng cổ, như vậy là quá chậm trễ. Các cơ quan có trách nhiệm phải sớm giải quyết vấn đề này, đặc biệt là có quy hoạch cho làng cổ để người dân được sống yên ấm giữa lòng di sản./.

 Bài&ảnh: Hà An